5 września, podczas szalejącej w Krakowie wojennej epidemii czerwonki ciężką stratę poniósł Uniwersytet Jagielloński. Wczoraj rano zakończył życie jeden z najznakomitszych jego profesorów, a zarazem uczony światowej sławy, nowo wybrany rektor, Maryan Smoluchowski, profesor fizyki doświadczalnej, dyrektor zakładu fizycznego, członek Akademii Umiejętności w Krakowie – donosił Ilustrowany Kurier Codzienny dnia 6 września 1917 r. [5]

22 sierpnia 1917 r. Marian Smoluchowski zachorował na czerwonkę i mimo troskliwej opieki lekarskiej nie udało mu się odzyskać zdrowia. Zmarł 5 września 1917 r. w Krakowie. Jego niespodziewana śmierć poruszyła najświatlejsze umysły ówczesnej Europy. W pogrzebie uczonego wzięło udział wiele osobistości z krakowskiego świata nauki i kultury.

Podczas uroczystości pogrzebowych, które odbyły się 8 września 1917 r., profesor Władysław Natanson, przemawiając nad grobem swojego współpracownika i przyjaciela w imieniu Akademii Umiejętności, powiedział: W pełni sił, w rozkwicie twórczości, odchodzi od nas jeden z najświetniejszych umysłów, którymi chlubiliśmy się w naszej Rzeczypospolitej Nauk, Marian Smoluchowski… Zebrał bogaty plon odkryć, rzucił hojny siew myśli, których owoce przypadną pokoleniom następnym. Czystą i gorącą miłością kochał naukę i oddawał jej bez rachuby i miary usilny trud całego żywota. Nam pozostał jego przykład i jego dzieła. [6]

Reakcja światowej sławy fizyków, po śmierci Smoluchowskiego

Dowodem wysokiego uznania, jakim cieszył się Smoluchowski wśród czołowych fizyków swojego pokolenia, są artykuły poświęcone jego pamięci, pisane bezpośrednio po śmierci uczonego, a wśród nich praca Alberta Einsteina (1879-1955), w której czytamy: Zbyt wcześnie przeciął los jego natchnioną działalność jako badacza i nauczyciela. Dzierżmy wysoko jego wzór i dzieło! [1]

Smoluchowskiemu oddał hołd niemiecki fizyk teoretyk Arnold Sommerfeld (1868-1951), który w swoim artykule napisał: Wyrwany został z pełni twórczej pracy. Nikt nie zastąpi jego subtelnego umysłu. [4]

Victor A. Henry (1872-1940), francuski fizjolog i chemik rosyjskiego pochodzenia, na wieść o śmierci M. Smoluchowskiego przygotował obszerny artykuł, w którym zaprezentował jego sylwetkę i najważniejsze osiągnięcia naukowe. Tekst opublikowano w styczniu 1918 r. w pierwszym tomie i pierwszym zeszycie nowego radzieckiego czasopisma fizycznego Успехи физических наук. W zakończeniu artykułu autor napisał: Widzimy, jak ważne znaczenie mają prace przedwcześnie zmarłego fizyka M. Smoluchowskiego, który uczestniczył, wraz z innymi współczesnymi mu uczonymi, w zmianie całej naszej filozofii dotyczącej budowy świata. [3]

Spośród licznych prac, w których próbowano podsumować osiągnięcia profesora Smoluchowskiego warto przywołać fragment publikacji autorstwa Tadeusza Godlewskiego (1878-1921): Bo jeśli wołają dziś w świat, że Polski nie ma, że już nie żyje, to owoce jego pracy są najgłośniejszym przeciw temu protestem, są najwyższym, najpiękniejszym tego zaprzeczeniem, bo najlepiej żyje naród, który wydaje wielkich twórczych ludzi. […] Zdobycze jego pracy pozostaną w nauce wieczne, zawsze żywe, nigdy niezapomniane, a dla nauki polskiej będą nieśmiertelną chlubą i ozdobą. Że jednak odszedł od nas tak wcześnie […], że nie znajdzie się dziś człowieka, który by go na tych wszystkich wyżynach, na których on stał, potrafił zastąpić, przeto śmierć jego pozostanie nam w pamięci jako wielka krzywda, a brak jego będziemy odczuwać zawsze jako niepowetowaną stratę i prawdziwe dla kultury całego narodu najdotkliwsze nieszczęście. [2]

Literatura:

1. 1. Einstein A. (1917) Marian v. Smoluchowski. Naturwissenschaften. T. 50, s. 737-738.
2. 2. Godlewski T., Ś.P. Maryan Smoluchowski, jego życie i naukowa działalność. Lwów 1919.
3. 3. Henry V. A. (1918) Marian v.-Smoluchowski (Nekrolog). Uspekhi Fizicheskikh Nauk, T. I, z. 1, s. 67-70.
4. 4. Sommerfeld A. (1917) Zum Andenken an Marian Smoluchowski. Physikalische Zeitschrift, T. 18, s. 533-539.
5. 5. Ś.p. prof. Maryan Smoluchowski. Ilustrowany Kurier Codzienny. nr 247 (7.09.1917), s. 5.
6. 6. Teske A., Marian Smoluchowski, życie i twórczość. Warszawa 1955.